Współuzależnienie


Nie ulega wątpliwości, że alkoholizm jest chorobą całej rodziny, a nie tylko jednego z jej członków. Wielu ludziom trudno jest zrozumieć, skąd bierze się takie właśnie podejście. Wystarczy jednak bliżej przyjrzeć się funkcjonowaniu rodziny z problemem alkoholowym, a wówczas okaże się, że picie alkoholu przez jednego z członków rodziny jest główną zasadą organizującą i nadającą kształt życiu rodzinnemu. Z tego powodu rodzina nabiera znamion dysfunkcjonalności. Zanim jednak przyjrzymy się rodzinie dysfunkcjonalnej, należało by odpowiedzieć sobie na pytanie, czym charakteryzuje się zdrowa rodzina. Jak wiadomo, rodzina jest podstawową jednostką socjalizacji i ma decydujące znaczenie dla przetrwania społeczeństwa. Tworzy ona system złożony z poszczególnych elementów (członkowie rodziny), które połączone są ze sobą w sposób szczególny dla osiągnięcia określonych celów. Członków rodziny wiążą określone reguły, a sama rodzina wypełnia określone funkcje. Zdrowa rodzina zabezpiecza przetrwanie i rozwój, zaspokaja potrzeby emocjonalne swoich członków, umożliwia znalezienie równowagi pomiędzy autonomią, zależnością, kształtuje oczekiwania, wartości i postawy, uczy zachowań społecznych, zapewnia rozwój i wzrastanie każdego członka (z rodzicami włącznie),jest miejscem, gdzie rozwija się poczucie własnego Ja. W zdrowej i funkcjonalnej rodzinie obowiązuje pięć wolności:
  1. wolność do postrzegania i słyszenia tego, co jest obecne tutaj i teraz, a nie tego, co było bądź być powinno
  2. wolność do myślenia tego, co się myśli, a nie tego, co powinno się myśleć
  3. wolność do czucia tego, co się czuje, a nie tego, co powinno się czuć
  4. wolność do pragnienia i wybierania tego, czego się chce, a nie tego, czego powinno się chcieć
  5. wolność do wyobrażania sobie swojej własnej samorealizacji, a nie grania sztywnej roli, czy ciągłego troszczenia się o bezpieczeństwo


Rodzina dysfunkcjonalna


Jest to taka rodzina, w której nie jest możliwy stały i indywidualny rozwój jej członków, zamknięta jest na kontakty z otoczeniem, relacje między członkami nie opierają się w niej na zasadach względnej chociaż szczerości i wzajemności, a role i normy nie są w miarę wyraźnie określone oraz zaakceptowane przez poszczególnych jej członków. Dzieci w takich rodzinach uczą się ukrywania problemów, ukrywania swoich emocji, nie potrafią się bawić tak jak ich rówieśnicy. Rodzice mówią im: "Postępuj tak, jak ci mówię, a nie tak, jak ja robię" i oczekują, że dzieci spełnią ich niezrealizowane pragnienia. Ponieważ większość z przytoczonych wyżej nieprawidłowości spotykana jest w rodzinach, gdzie istnieje problem uzależnienia od alkoholu, rodziny te są patologiczne, czyli chore, i z tych właśnie powodów uzależnienie od alkoholu należy traktować jako chorobę całej rodziny, a nie tylko osoby pijącej. Dysfunkcjonalność rodziny z problemem alkoholowym nie pojawia się nagle. Charakteryzuje się natomiast swoistom dynamiką i stąd dość łatwo możemy zaobserwować kolejne stadia tego procesu. W okresie początkowym rodzina, podobnie jak i alkoholik, zaprzecza istnieniu problemu. Nikt wówczas nie myśli o szukaniu jakiejkolwiek pomocy. Destrukcyjne zachowania alkoholika są tolerowane, a członkowie rodziny solidarnie chronią go przed ponoszeniem konsekwencji picia. Następny etap to próby pozbycia się problemu. Rodzina organizuje samoobronę przed społecznym napiętnowaniem, jakie wiąże się z alkoholizmem. Ogranicza kontakty z otoczeniem i chroni swój zewnętrzny wizerunek, mimo narastających nieporozumień ,konfliktów i awantur. Kolejny etap to faza chaosu. Wiąże się ona z utratą nadziei na rozwiązanie problemu i bezwolnym poddaniem się biegowi wydarzeń. U dzieci coraz bardziej wyraźne stają się zaburzenia emocjonalne. Nawarstwiają się kryzysy doprowadzają niekiedy do poszukiwania pomocy u specjalistów. Podejmowane są próby reorganizacji rodziny. Niepijący współmałżonek przejmuje odpowiedzialność za całość rodziny, w coraz mniejszym stopniu toleruje picie oraz chroni i kryje pijącego. Ta sytuacja bywa niekiedy impulsem do podejmowanie przez alkoholika prób leczenia. Jeżeli alkoholik nie podejmie lecz wówczas rodzina stara uwolnić się od problemu. Ten etap wiąże się z podejmowaniem prób separacji osoby pijącej i definitywnego usunięcia jej z rodziny. Często dopiero te wydarzenia skłaniają alkoholika do podjęcia decyzji o zaprzestaniu picia i wówczas może rozpocząć się faza powrotu rodziny do zdrowia. Jeżeli alkoholik pije nadal, rodzina przeprowadza ostateczną reorganizacje ale już bez niego. Następuje nowy podział obowiązków i ról. Jak z powyższego wynika, energia rodziny koncentruje się głównie na próbach Wpłynięcia na zachowania alkoholika i na przeciwdziałaniu jego destrukcyjnym zachowaniom. Tym samym zaniedbywane są inne ważne sfery życia rodzinnego rodzinnego, a co jest w tym wszystkim chyba najważniejsze- właściwie niemożliwe prawidłowe wychowywanie dzieci. Taki sposób funkcjonowania jest charakterystyczny dla zjawiska określanego jako współuzależnienie jest spotykany w ogromnej większości rodzin, w których istnieje problem uzależnienia, i to nie tylko od substancji psychoaktywnych.

Objawy współuzależnienia


W ostatnich latach przeprowadzono wiele badań, które pozwoliły na lepsze poznanie natury współuzależnienia. Pia Mellody (2005) uważa na przykład, że najważniejsze objawy współuzależnienia to:
  • brak poczucia własnej wartości lub arogancja i poczucie wyższości
  • nadmierna bezbronność lub nadmierna odporność (brak wrażliwości)
  • poczucie, że jest się złym i zbuntowanym lub poczucie, że jest się dobrym i doskonałym
  • nadmierna zależność lub nadmierna niezależność (utrata potrzeb i pragnień)
  • brak opanowania i wprowadzanie chaosu lub stałe kontrolowanie siebie i innych

Według niej współuzależnienie "jest upośledzeniem dojrzałości spowodowanym urazem z dzieciństwa. Osoby współuzależnione są niedojrzałe lub dziecinne w takim stopniu, że przeszkadza im to w życiu". Zdaniem T. Cermaka (1986), który jako jeden z pierwszych zaczął traktować Współuzależnienie jako chorobę, jego podstawowymi objawami są:
  • lokowanie uczucia własnej wartości w zdolności do kontrolowania uczuć i zachowań swoich i cudzych, mimo oczywistych doświadczeń, że konsekwencje są odwrotne
  • zaspokajanie potrzeb cudzych w sposób uniemożliwiający zaspokajanie potrzeb własnych
  • ścisłe powiązanie swojej samooceny ze skutecznością swoich oddziaływań na alkoholika (na osobę uzależnioną)
  • zaburzenie systemu granic, zarówno w sytuacjach intymności, jak i osamotnienia
  • trwanie w związku z osobą o zaburzonej osobowości (alkoholizm, narkomania, chorobliwa impulsywność)
  • doznawanie bardzo bolesnych emocji lub utrata wrażliwości emocjonalnej w okresie przynajmniej dwóch lat, bez szukania pomocy z zewnątrz

J. Woititz ( Do objawów współuzależnienia zalicza np. opiekuńczość, pełne litości skoncentrowanie się na alkoholiku; zakłopotanie; unikanie okazji do picia, przesunięcie we wzajemnych kontaktach, poczucie winy, obsesje, stałe zamartwianie się, niepokój, kłamstwa, fałszywe nadzieje, rozczarowania euforie, zamęt problemy seksualne, złość, letarg, poczucie beznadziejność , poczucie krzywdy, rozpacz) Z kolei M. Beattie dopatruje się przyczyn współzależnienia w silnej potrzebie uzależnienia innych. J. Bradsha ujmuje współuzależnienie jako efekt zaburzenia systemu rodzinnego. T. Millon przypisuje osobie współuzależnionej cechy osobowości zależnej- skłonność do poświeceń, brak wiary w siebie itp. Współuzależnienie charakteryzuje się stałym stawianiem potrzeb innych osób osób przed potrzebami własnymi,prowadzącym do wyniszczenia emocjonalnego i fizycznego.Jest więc ono pewną formą przystosowania się do nieprawidłowego układu relacji międzyludzkich,która umożliwia zachowanie dotychczasowego układu, a jednocześnie odbiera szansę na jego zmianę.Jest formą przystosowania się do przetrwania w sytuacji przewlekłego stresu.

To przystowywanie się przebiega etapami. Najpierw widzimy bezskuteczne interwencje i próby zrozumienia przyczyn zachowań bliskiej osoby. Następnie izolowanie się z jednoczesnym kontrolowaniem zachowań osoby uzależnionej. Wobec braku efektu następuje poddanie się, rezygnacja i utrata nadziei na zmianę sytuacji oraz koncentracja na minimalizowaniu szkód spowodowanych uzależnieniem bliskiej osoby. Efektem funkcjonowania w przewlekłym stresie są zaburzenia w sferze zdrowia psychicznego, które spotykamy często u osób współuzależnionych, tj.:
  • poczucie niskiej wartości
  • przeżywanie cierpienia
  • stany depresyjne z myślami samobójczymi albo gwałtowne zmiany nastroju (huśtawka emocjonalna)
  • dolegliwości psychosomatyczne
  • zażywanie leków uspokajających, nasennych czy alkoholu w celu opanowania napięcia i niepokoju, co może doprowadzić do uzależnienia
  • nałogowe zachowania (np. kupnoholizm, obżarstwo itp.)
  • zaburzenia sfery seksualnej
  • brak zaufania do wszystkiego i do wszystkich
  • bardzo silna obawa przed wszelkimi nowościami i zmianami

Osoby współuzależnione spełniają na ogół kryteria osobowości neurotycznej opisywanej przez. Karen Horney i przejawiają:
  • nadmierną zależność emocjonalną od uczucia lub od aprobaty ze strony innych osób
  • nadmierne troszczenie się i chęć pomocy innym wynikające z kompulsywności
  • wewnętrzny brak poczucia bezpieczeństwa, który ujawnia się w postaci poczucia niższości i poczucia nieadekwatności w różnych postaciach
  • wyraźne zahamowania, które ujawniają się zarówno w odniesieniu do oddziaływań zewnętrznych, jak i do oddziaływań wewnętrznych, związanych z własnymi potrzebami
  • przejawy agresji, które manifestują się w dwojaki sposób: może to być agresja bezpośrednia, dominacja, krytykowanie, wydawanie rozkazów, ubliżanie, stawianie nadmiernych wymagań itp., ale także przyjmowanie postawy osoby poniżanej, wykorzystywanej, trwającej w przekonaniu, że musi się bronić, bo cały świat jest przeciwko niej
  • zaburzenia sfery seksualnej - silne pragnienia kontaktów seksualnych z jednoczesnym zahamowaniem wobec nich

Wspóluzależnienie


Rozpatrując problem współuzależnienia w świetle 10. wersji Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (lCD-10), można stwierdzić, że objawy demonstrowane przez osoby współuzależnione odpowiadają zaburzeniom sklasyfikowanym jako "Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną" w kategorii: "Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne". Wspóluzależnienie w alkoholizmie określane jest często jako koalkoholizm. Za jego istnieniem przemawiają następujące zachowania:
  • poddanie się rytmowi picia alkoholika
  • przejmowanie za niego odpowiedzialności
  • obsesyjne kontrolowanie go
  • pomaganie i nadmierne opiekowanie się nim (w tym niedopuszczanie do tego, aby ponosił on pełne konsekwencje swojego picia i swoich zachowań)
  • wysoka tolerancja na różnego rodzaju patologiczne zachowania alkoholika, z jednoczesnym występowaniem poczucia winy i poczucia małej wartości oraz zaniedbywaniem samego siebie
  • częste zaprzeczanie faktom (zwłaszcza emu, że partner jest uzależniony) i stosowanie zasady, że "rodzinnych brudów nie pierze się na zewnątrz"
Copyright 2010 Centrum Konsultacyjne Uzależnień. All rights reserved. Designed & developed by ADVART